No Cost EMI અને EMI on Debit Card: ₹60,000નો ફોન ખરેખર કેટલામાં પડે

જામનગરના જયે દિવાળી સેલના બીજા જ દિવસે ફોન કાર્ટમાં નાખી દીધો હતો. ₹60,000, અને ભાવની બરાબર નીચે લીલી લાઈન: "No Cost EMI ₹6,667 × 9". પગાર મહિને ₹45,000, ફોનની કોઈ ઉતાવળ નહોતી, પણ મહિને ₹6,667 તો કંઈ જ ન લાગ્યું. ટેપ કર્યું, ક્રેડિટ કાર્ડ પસંદ કર્યું, અને એક મિનિટમાં ઓર્ડર થઈ ગયો. લીલી લાઈનની નીચે નાના અક્ષરે લખેલું "GST on interest will be charged by the bank", એ એણે ખોલીને જોયું જ નહીં.

નવ મહિના પછી જયે ₹60,000ના ફોન માટે ₹60,939 ચૂકવ્યા હતા, અને એ જ પેજ પર રોકડે લેનારાને મળેલું ₹1,500નું instant discount પણ ગુમાવ્યું હતું. સામાન્ય ક્રેડિટ કાર્ડ EMI કરતાં તો આ સોદો સારો જ છે, એમાં આશરે ₹64,800 થાત. પણ આ ઝીરો નથી, અને "no cost" લેબલ પૈસા ક્યાં જાય છે એ છુપાવે છે. આખો હિસાબ અહીં છે, દરેક આંકડો સાઇટના EMI calculator પરથી.

No cost EMI એટલે શું: વ્યાજ ખરેખર કોણ ભરે છે

કોઈ બેંક ₹60,000 નવ મહિના માટે મફતમાં ન આપે. No cost EMIમાં ત્રણ પક્ષ હોય છે, અને વ્યાજ એમની વચ્ચે આમ ફરે છે:

• બેંક પોતાનું સામાન્ય EMI વ્યાજ લે છે, ધારો કે વર્ષે 15%, reducing balance પર. એની બાજુ કંઈ બદલાતું નથી.
• સેલર કે બ્રાન્ડ તમને checkout વખતે બરાબર એટલું જ discount આપે છે જેટલું બેંકનું વ્યાજ. Flipkartની પોતાની no cost EMIની શરતો સાફ કહે છે: તમને "an upfront discount equal to the EMI interest cost charged by the bank" મળે છે, discount સેલર તરફથી છે, અને બેંક પછી monthly reducing basis પર વ્યાજ લે છે.
• તમે discount પછીની રકમ વત્તા બેંકનું વ્યાજ ભરો છો, જે પાછું sticker price જેટલું જ થાય છે. એટલે ₹6,667ના નવ EMI = ₹60,000, અને પ્રોડક્ટ પેજ પર "વ્યાજ" શબ્દ ક્યાંય દેખાતો નથી.

આ ગોઠવણ એક નિયમને લીધે છે. સપ્ટેમ્બર 2013માં RBIએ બેંકોને કહ્યું કે "zero percent" સ્કીમ, જેમાં વ્યાજ processing feeમાં છુપાવેલું હોય, બંધ કરો, અને પ્રોડક્ટ પર જે discount હોય એ લોનની રકમમાંથી જ ઘટવું જોઈએ (RBI પરિપત્ર RBI/2013-14/292, 17 સપ્ટેમ્બર 2013). 2022નું ક્રેડિટ અને ડેબિટ કાર્ડનું Master Direction (પેરા 6(b)(iii)) એક પગલું આગળ જાય છે: કાર્ડનું કોઈ પણ transaction EMIમાં ફેરવતાં પહેલાં કાર્ડ issuerએ તમને principal, વ્યાજ અને મર્ચન્ટ કે issuerએ "to make it no cost" આપેલું upfront discount બતાવવું પડે, અને એ જ વિભાજન તમારા statementમાં પણ આવવું જોઈએ. વ્યાજવાળી EMIને "zero-interest/no-cost EMI" તરીકે છુપાવી ન શકાય. એટલે જ બેંકના EMI confirmationમાં વ્યાજની લાઈન હંમેશાં હોય છે. Discount મર્ચન્ટની બાજુ, વ્યાજ બેંકની બાજુ, અને GST વ્યાજની પાછળ પાછળ.

જયના ₹60,000ના ફોનનો હિસાબ

ધારો કે બેંકનો EMI રેટ વર્ષે 15% છે, reducing balance, 9 મહિના. પહેલાં ₹60,000 પર સાદું EMI કેવું દેખાય, calculator પરથી:

હવે no cost version. સેલરે એવું discount શોધવાનું છે કે EMI બરાબર ₹60,000 ÷ 9 = ₹6,667 થાય. ઊંધેથી ગણો: 15% પર 9 મહિના માટે કઈ લોન રકમનું EMI ₹6,667 આવે? જવાબ ₹56,416. એટલે checkout પર ₹3,584નું discount દેખાય, બેંક ₹56,416 ધીરે, નવ મહિનામાં ₹3,584 વ્યાજ લે, અને તમે ₹6,667 × 9 = ₹60,000 ભરો. બેંકની બાજુ, મહિને મહિને:

લોન ₹56,416, 15% reducing, ₹6,667ના 9 EMI. Discount (₹3,584) આખા ₹60,000 પરના વ્યાજ (₹3,812) કરતાં થોડું ઓછું છે, કારણ કે બેંક ઓછું ધીરે છે. સેલર બરાબર વ્યાજ જેટલું જ ભરે છે, એક રૂપિયો વધારે નહીં. અને છેલ્લી કોલમ એ પહેલો અસલી ખર્ચ છે.

18% GST, જે કોઈ discount ઢાંકતું નથી

સામાન્ય લોનના વ્યાજ પર GST નથી. GST મુક્તિના Notification 12/2017-Central Tax (Rate)ની Entry 27 "extending deposits, loans or advances in so far as the consideration is represented by way of interest"ને મુક્તિ આપે છે, પણ કૌંસમાં એક અપવાદ છે: "other than interest involved in credit card services". એટલે ક્રેડિટ કાર્ડના વ્યાજ પર 18% GST લાગે, અને ક્રેડિટ કાર્ડ EMI પણ ક્રેડિટ કાર્ડનું જ વ્યાજ છે. સેલરનું discount વ્યાજ ઢાંકે છે. એના પરનો GST કોઈ ઢાંકતું નથી. બેંક એ દર મહિને તમારા statementમાં, EMIની બાજુમાં બિલ કરે છે.

જયના ફોન પર નવ મહિનામાં એ ₹645 થાય (GST 18%, ઓક્ટોબર 2026નો દર). નાનું, પણ બેંકના રેટ અને tenure સાથે વધે છે:

દરેક લાઈનમાં reducing balance વ્યાજ, ફક્ત વ્યાજના ભાગ પર 18% GST. લાંબું "no cost" tenure પણ મફત નથી: સેલર વધારે discount કરે, અને તમે વધારે પર GST ભરો.

એક જરૂરી ફરક. GSTનો આ અપવાદ ફક્ત ક્રેડિટ કાર્ડના વ્યાજ માટે છે. ડેબિટ કાર્ડ પરનું EMI, કે દુકાનમાં NBFCની consumer durable લોન, સાદી લોન છે, એટલે એનું વ્યાજ પોતે મુક્ત છે. એના પરની processing fee સર્વિસ ચાર્જ છે, અને એના પર 18% GST લાગે જ છે.

GST શું છે અને બિલ પર કેવી રીતે દેખાય, એ GST શું છે માં સમજાવ્યું છે.

ક્રેડિટ કાર્ડ EMI conversionના ચાર્જ

બીજો ખર્ચ processing fee છે, અને એ કાર્ડ અને રસ્તા પ્રમાણે બદલાય છે:

• મર્ચન્ટ પાસે EMI (Amazon, Flipkart, બ્રાન્ડ સ્ટોર પર checkout): HDFC Bankની કાર્ડ શરતોમાં મર્ચન્ટ પાસે લીધેલા EMI માટે EasyEMI processing fee ₹299 સુધી, અને SmartEMI (ખરીદી પછી transaction ફેરવવું) માટે ₹249 વત્તા GST લખ્યું છે, જે 1 ઓક્ટોબર 2026થી બદલાયું (HDFC Bank ક્રેડિટ કાર્ડ MITC, 9 ઓક્ટોબર 2026એ અપડેટ).
• જૂનું transaction જાતે EMIમાં ફેરવવું: SBI Cardની Flexipay શરતો (જૂન 2026) મુજબ booking રકમના 1% કે ₹2,000, બેમાંથી જે ઓછું હોય એ, અને વ્યાજ દર bureau score પ્રમાણે વર્ષે 10%થી 25%. ₹60,000 પર એ fee ₹600 વત્તા GST.
• Marketplaceની fee: Flipkart કહે છે કે એ પોતે processing fee લેતું નથી, પણ બેંક લઈ શકે, અને ફોન પાછો આપો તો પણ બેંકની fee પાછી મળતી નથી.

જય માટે ₹249 વત્તા 18% GST લો, એટલે ₹294, પહેલા statementમાં બિલ થાય. Pre-closure, બોનસ પછી બધું એક સાથે ભરી દેવું હોય તો, HDFC Bank અને SBI Card બંનેમાં બાકી principalના 3%. ₹30,000 બાકી હોય તો ₹900 વત્તા GST, જે બચાવવા ધાર્યું હતું એ બધા GST કરતાં વધારે. No cost EMI હોય તો એને ચાલવા દો.

રોકડે લેનારાને મળ્યું એ discount, જે તમને ન મળ્યું

આ એ ખર્ચ છે જે પ્રોડક્ટ પેજ પર કોઈ લખતું નથી. ફેસ્ટિવ સેલમાં ભાવ ઉપર બેંક ઓફર ચાલે છે: "SBI ડેબિટ કાર્ડથી 10% instant discount", "HDFC ક્રેડિટ કાર્ડથી ₹1,500 ઓફ". આવી કોઈ પણ ઓફરની શરતો વાંચો તો જુલાઈ 2026ની SBIની Amazon Prime Day ઓફર જેવી લાઈન મળશે (SBI ડેબિટ કાર્ડ ઓફર FAQ): "the discount under this Offer is not applicable on Credit Card EMI, Downpayment EMI and Debit Card EMI", અને "Offer not valid for No Cost EMI". એ સેલમાં મોબાઇલ પર discount 10%, વધુમાં વધુ ₹750, અને ₹59,990થી ઉપરના એક transaction પર bonus ₹750. ₹60,000નો ફોન પૂરા પૈસે લીધો હોત તો ₹1,500 ઓછા થાત.

એટલે જય માટે સાચી સરખામણી "₹60,000 રોકડા સામે ₹60,000 EMIમાં" નથી. આ છે:

બેંક રેટ 15% reducing, processing fee ₹249 + GST, instant discount ₹1,500 ઉપરની SBI ઓફર મુજબ. No cost EMI સામાન્ય EMI કરતાં ઘણું સારું છે. પૂરા પૈસા ભરવા કરતાં ₹2,439 ખરાબ છે. અને છેલ્લી ફસામણ: દુકાનમાં EMI પૂછતાં પહેલાં રોકડનો ભાવ પૂછો. કાઉન્ટર રોકડે ₹57,500 અને "no cost EMI પર" ₹60,000 કહે, તો સેલરે વ્યાજ તમારા ભાવમાં જ ઉમેરી દીધું છે.

"0%" EMIનો અસલી APR

APR, annual percentage rate, એ એક આંકડો છે જે દરેક ચાર્જને વાર્ષિક દરમાં સમાવે છે, અને RBIનો 15 એપ્રિલ 2024નો Key Facts Statement પરિપત્ર 1 ઓક્ટોબર 2024થી મંજૂર થયેલી દરેક retail term loan માટે ધિરાણકર્તા પાસે એ છપાવે છે. પરિપત્ર APRની વ્યાખ્યા આપે છે: "the annual cost of credit to the borrower which includes interest rate and all other charges". આ પોસ્ટ માટે પેચ: "credit card receivables are exempted", એટલે ક્રેડિટ કાર્ડ EMI સાથે KFS આવતું નથી. ડેબિટ કાર્ડ EMI કે દુકાનની consumer loan સાથે આવે છે.

તો APR આપણે જાતે ગણીએ. સૌથી સસ્તા રોકડ ભાવને લોનની રકમ ગણો, અને જે ખરેખર ભરો છો (નવ EMI, દર મહિનાનો GST, પહેલા મહિનાની fee) એને હપ્તા ગણો. પછી રેટ કાઢો, જે રીતે flat vs reducingની પોસ્ટ flat રેટને સાચા રેટમાં ફેરવે છે:

₹60,000નો ફોન, ₹6,667ના 9 EMI, બેંક રેટ 15%, GST દર મહિને, fee પહેલા મહિને. આ તફાવત જ આખી વાત છે. Fee નહીં અને discount ગુમાવ્યું નહીં તો no cost EMI લગભગ મફત છે, વર્ષે 3%થી ઓછું. એ જ EMI એવા ફોન પર, જે રોકડે લેનારાને ₹3,000 સસ્તો મળે છે, 16%ની લોન છે, લગભગ personal loan જેટલી. લેબલ બંનેમાં એક જ છે. ફક્ત નાના અક્ષર અને રોકડનો ભાવ એમને જુદા પાડે છે.

EMI on debit card: કોને મળે અને કેવી રીતે ચાલે

હવે આના માટે ક્રેડિટ કાર્ડની જરૂર નથી. SBI પોતાની સાઇટ પર એને "EMI facility to pre-approved customers, for purchasing consumer durables from merchant stores by swiping their debit cards and online from Flipkart & Amazon portals" કહે છે, 100થી વધુ મર્ચન્ટ સાથે ટાઇ-અપ, એમાંથી 42 zero-cost EMI આપે છે (SBI, salary package પેજ). મોટા ભાગની મોટી ખાનગી બેંકો પોતાના નામે આ જ પ્રોડક્ટ ચલાવે છે.

કાર્ડ EMI કરતાં આ કેમ જુદું છે:

• આ pre-approved લોન છે, તમારું બેંક બેલેન્સ નહીં. બેંક તમારા ખાતાની હિસ્ટ્રી જોઈને પહેલેથી EMI લિમિટ નક્કી કરે છે. SBIનો 2022-23નો Directors' Report કહે છે કે આ પ્રોડક્ટ pre-approved ગ્રાહકોને "based on their account behaviour and other parameters" મળે છે, ડિસેમ્બર 2022થી વધુમાં વધુ લોન ₹2 લાખ અને tenure 3થી 36 મહિના. તમે લિસ્ટમાં છો કે નહીં એ રજિસ્ટર્ડ મોબાઇલથી DCEMI લખીને 567676 પર SMS કરીને જાણી શકો. જવાબમાં લિમિટ ઝીરો આવે તો checkout પર તમારા કાર્ડ માટે EMIનો વિકલ્પ દેખાશે જ નહીં.
• ખરીદી વખતે પૈસા તમારા સેવિંગ્સ ખાતામાંથી જતા નથી. બેંક નાની લોનમાંથી મર્ચન્ટને ચૂકવે છે, અને standing instruction દર મહિને તમારા ખાતામાંથી EMI ખેંચે છે. Due dateએ ખાતામાં પૈસા ઓછા હોય તો એ લોન default છે, બીજી કોઈ પણ લોનની જેમ credit bureauમાં રિપોર્ટ થાય.
• વ્યાજ GST-મુક્ત, fee નહીં. આ લોન છે, credit card service નહીં, એટલે સેલર જે વ્યાજ discount કરે છે એના પર GST નથી. Processing fee પર 18% GST લાગે જ. "No cost" ભાગ ક્રેડિટ કાર્ડ જેવો જ ચાલે છે.
• એની સાથે KFS આવે છે. ડેબિટ કાર્ડ EMI retail term loan છે, એટલે ઓક્ટોબર 2024થી બેંકે APR સાથેનું Key Facts Statement આપવું પડે. ત્યાં જ fee અને વ્યાજ એક આંકડામાં સાથે બેઠાં હોય છે.

ક્રેડિટ લિમિટ અને CIBIL score પર શું અસર

કાર્ડ EMI તમારા કાર્ડ પર લોન તરીકે બેસે છે. SBI Cardની Flexipay શરતો બરાબર એ જ કહે છે: મંજૂરી થતાં "the SBI Credit Cardholder's Credit Limit shall be blocked up to Flexipay Principal Amount + Processing Fee + GST", અને લિમિટ "gets adjusted as and when the installment payments are made". બીજા issuer પણ આમ જ કરે છે. ₹1 લાખની લિમિટ પર જયનો ફોન પહેલા દિવસે ₹56,416 વત્તા fee અને GST બ્લોક કરે, લિમિટના આશરે 57%, અને જગ્યા મહિને ફક્ત ₹6,000 જેટલી પાછી આવે.

એમાંથી ત્રણ વાત નીકળે છે:

• Utilisation. બ્લોક થયેલી રકમ કાર્ડ પર outstanding ગણાય, એટલે "No Cost EMI" ટેપ કરો એ દિવસે તમારું credit utilisation ઊછળે અને આખા tenure સુધી ઊંચું રહે. આવા બે-ત્રણ EMI ₹1 લાખના કાર્ડને વર્ષના મોટા ભાગ માટે 80% utilisation પર રાખી શકે, અને ઊંચું utilisation bureau જે બાબતો માટે માર્ક કાપે એમાંની એક છે.
• Minimum dueમાં નવી લાઈન. દરેક EMI minimum amount dueનો ભાગ છે. બાકીના બિલ પર ફક્ત minimum ભરો તો બાકીનું કાર્ડના સામાન્ય દરે ચાલે, એ જ MITC મુજબ મોટા ભાગનાં HDFC Bank કાર્ડ પર મહિને 3.75% એટલે વર્ષે 45%, અને તમને "મફત" EMIનો આનંદ હોય.
• લોન eligibility. હોમ કે કાર લોન કેટલી આપવી એ નક્કી કરતી વખતે બેંકો કાર્ડ EMIને fixed obligation ગણે છે. ફોનનું મહિને ₹6,667નું EMI બંધ ન થાય ત્યાં સુધી તમને મળતી હોમ લોન આશરે ₹7.7 લાખ ઘટાડે (8.5% પર 20 વર્ષે). મોટી લોન આવવાની હોય તો home loan eligibility calculator પર જોઈ લો.

દરેક EMI due dateએ ભરો તો આમાંનું કંઈ નડતું નથી. સમયસર ભરેલી લોન રિપોર્ટમાં પ્લસ છે. નુકસાન એ મહિનાઓમાં છે જ્યારે તમે ખેંચાયેલા હો.

No cost EMI ક્યારે બરાબર છે, અને ક્યારે ફસામણ

આ પાંચેય વાત સાચી હોય તો સોદો સારો છે:

1. No cost EMIનો ભાવ અને પૂરા પૈસાનો ભાવ એક જ છે, અને તમે બેંક ઓફરની શરતો જોઈ લીધી છે કે રોકડે લેનારાને શું મળે.
2. બેંકની processing fee ઝીરો કે એની નજીક છે, અને ટેપ કરતાં પહેલાં તમને આંકડો ખબર છે.
3. તમે એ જ વસ્તુ એ જ ભાવે આ મહિને ગમે તેમ લેવાના જ હતા. EMI ફક્ત ક્યારે ભરો એ બદલે છે, શું લો એ નહીં.
4. જે પૈસા અત્યારે નથી ભરતા એ કામની જગ્યાએ પડ્યા રહે છે. ₹56,416 FDમાં 6.5% પર 9 મહિના રહે તો આશરે ₹2,973 મળે, જે ₹645ના GST કરતાં ઘણું વધારે. સેવિંગ્સ ખાતામાં 3% પર આશરે ₹1,360, હજુ પણ આગળ. બીજે ખર્ચાઈ જાય તો કંઈ નહીં.
5. EMI તમારા મહિનામાં આરામથી બેસે છે, અને આવતા વર્ષમાં હોમ કે કાર લોનની અરજી આવવાની નથી.

ફસામણ ત્યારે છે જ્યારે EMIને લીધે જ ખરીદી શક્ય બની હોય. "મહિને" ₹6,667 એ રીત છે જેનાથી ₹45,000ના પગારે ₹60,000નો ફોન લેવાય છે, અને આવતા સેલમાં ₹40,000નું TV એની પાછળ આવે છે. No cost EMI ભાવને જેટલો છે એના નવમા ભાગ જેટલો લગાડે છે, અને ખરેખર એ જ વેચાય છે. GST અને fee નાનાં છે. ₹60,000માં જે ફોન તમે ન લેત, એ મોંઘો ભાગ છે.

બે વધુ ચેતવણી. ફક્ત 12 કે 18 મહિના પર, ઊંચા ભાવે મળતું "no cost EMI" એટલે સેલર વ્યાજ ભાવમાં ફેલાવે છે. અને દુકાનની લોન flat રેટે ("ફક્ત 8% flat") કહે તો એ no cost છે જ નહીં: 9 મહિના માટે 8% flat એટલે આશરે 14.2% reducing, flat vs reducingની પોસ્ટમાં સમજાવ્યું છે એમ.

ટેપ કરતાં પહેલાંની બે મિનિટની ચકાસણી

Checkout પર EMIનો વિકલ્પ પસંદ કરતાં પહેલાં આટલું કરો:

1. પૂરા પૈસાનો છેલ્લો ભાવ નોંધો, બેંક અને કૂપનનાં બધાં discount લગાડીને. એ તમારો સાચો રોકડ ભાવ છે.
2. EMIનું breakdown ખોલો. 2022ના RBI direction મુજબ કાર્ડ issuerએ principal, વ્યાજ અને upfront discount બતાવવું પડે. વ્યાજનો આંકડો લખી લો, સેલર એટલું જ ભરે છે.
3. એ વ્યાજના 18% ઉમેરો, વત્તા GST સાથેની processing fee. જયના ફોન પર: ₹645 + ₹294 = ₹939.
4. જે discount છોડો છો એ ઉમેરો. પગલું 1 અને no cost EMIના ભાવ વચ્ચેનો તફાવત.
5. કુલ વધારાની રકમ EMI calculatorમાં નાખો, જાણે એ tenure માટે રોકડ ભાવ પરનું વ્યાજ હોય. આશરે 4%થી ઓછું આવે તો આગળ વધો. 10%થી ઉપર આવે તો તમે મીઠા નામવાળી personal loan લો છો, અને personal loan EMI calculator બતાવશે કે સાચી લોન એટલી જ પડે, ક્રેડિટ લિમિટની આડઅસર વગર.

જયે આ કર્યું હોત તો જવાબ આશરે 10% આવત. ફોન કદાચ તો પણ લેત. પણ એને ખબર હોત કે એ શું પડ્યો, અને no cost EMI અને no questions EMI વચ્ચે આટલો જ ફરક છે.

આ લેખ સામાન્ય માહિતી માટે છે, રોકાણ કે ટેક્સની સલાહ તરીકે નહીં. રેટ અને નિયમ બદલાતા રહે છે, એટલે નિર્ણય લેતા પહેલા લેટેસ્ટ ચેક કરી લેજો. કંઈ જૂનું લાગે તો અમને કહેજો. એડિટોરિયલ પોલિસી · સંપર્ક